Operatie Archimedes

Op 24 september jl. was er in het 8-uur journaal, naast de kordate mededeling dat Nederland mee ging doen aan de strijd tegen IS door het inzetten van F-16’s, nog meer positief nieuws over de aanpak van het kwaad in de wereld. Er was ruimte gemaakt voor de directeur van Europol, die tijdens een persconferentie verslag deed van de operatie Archimedes. Bij dat mega-onderzoek waren in de loop van de tijd 20.000 law enforcement officers ingezet en werden uiteindelijk meer dan 1000 verdachten op 300 verschillende plaatsen gearresteerd; honderden kilo’s heroïne en cocaïne werden in beslag genomen evenals een aantal dure, uit Nederland gestolen auto’s en een hoeveelheid wapens. Bovendien werden 30 Roemeense kinderen bevrijd uit de handen van mensensmokkelaars. 80 arrestaties vonden in Nederland plaats.

In plaats van met juichend hart naar zoveel opsporingssucces te kijken en mee te voelen met het finest hour van (de baas van) Europol, werd ik overvallen door somberheid en droefenis. En ik was niet de enige. De volgende dag al schreef de NRC dat deze actie in ieder geval een groot succes was voor de politiemarketing, ongeacht de vraag wat er verder de gevolgen van zouden zijn. En dat was inderdaad ook één van de aspecten waarop mijn somberheid was gebaseerd. Maar er is véél meer dat tot droefenis in plaats van tot vreugde stemt.

Het begint al met de naam van de operatie: Archimedes. Dat was een Griekse filosoof van wie het verhaal gaat, dat hij, in bad gezeten, het verschijnsel van de opwaartse druk ontdekte en tot de conclusie kwam dat die druk gelijk is aan het gewicht van de verplaatste hoeveelheid water door het lichaam dat zich in dat water bevindt, in casu het zijne. Hij zou toen “eureka”, ik heb het gevonden, hebben geroepen uit vreugde over die ontdekking. Iets soortgelijks zullen de opsporingsambtenaren hebben gedacht toen ze hun 1000 verdachten arresteerden en wapens, drugs en de 30 kinderen ontdekten: we hebben ze gevonden. Het verhaal van Archimedes berust echter op een fabel. In werkelijkheid kende Archimedes de naar hem genoemde wet al lang en zou zijn blijde uitroep dat hij het gevonden had slaan op het stuk zeep dat hij in bad was kwijt geraakt en waarnaar hij, met zijn dienares Sappho naarstig had gezocht. Als dat (wel) de waarheid zou zijn, is de keuze van de naam van het onderzoek op zijn zachtst gezegd ongelukkig te noemen.

Maar dat is natuurlijk niet het belangrijkste. Ik probeer mij voor te stellen wat voor andere zaken die meer dan 20.000 law enforcement officers onder handen hadden kunnen nemen in plaats van deze zaak. Hoeveel inbraken – ophelderingspercentage in Nederland 9,6% – hadden er kunnen worden opgelost, hoeveel fraudegevallen hadden kunnen worden aangepakt, want er is in Nederland zoals Jensma vorige week schreef, criminaliteit genoeg, als je het maar wilt zien. Ik probeer me ook in te denken wat er in de voorbereiding van deze gigantische operatie allemaal kan zijn misgegaan zonder dat daar nu, in de roes van het succes nog met een woord over wordt gerept. Ik probeer me voor te stellen hoeveel van die 1000 arrestanten inmiddels al weer zijn vrijgelaten en hoeveel dat er over een week zullen zijn. Ik vraag me verder af hoeveel er, zittend in de voorlopige hechtenis, te zijner tijd voor de rechter zullen verschijnen en nog meer zorgen maak ik me over het wanneer van te zijner tijd.

Ik probeer me in te denken wat er dan gebeurd is met hetgeen dat in beslag is genomen. Zullen de in Nederland gestolen auto’s die in Letland zijn ontdekt, laten we zeggen over een jaar terug zijn bij de rechthebbenden, zullen de drugs (straatwaarde..??…) inmiddels zijn vernietigd net als de wapens, of zijn ze voorwerp van eindeloze procedures waarin de rechtmatigheid van het beslag ter discussie is gesteld? Waar zaten die 30 Roemeense kinderen eigenlijk en waar zouden ze naar toegaan? Wat zouden ze daar gaan doen of waren ze voor illegale adoptie bestemd? Is de mensensmokkel een gevoelige slag toegebracht met de arrestatie van maar liefst 171 smokkelaars of is het gat dat gevallen is inmiddels al weer opgevuld door concurrerende bendes?

Hoeveel opsporingsambtenaren en officieren van justitie, zullen nog hoelang bezig zijn met het voorbereiden van de strafzaken en hoeveel tijd zal er nog in coördinatie van de verschillende zaken moeten worden gestoken en hoeveel vlieguren? Hoeveel duur betaalde advocaten zullen proberen die te onderzoeken, uiteraard met uitsluitend het belang van hun cliënt voor ogen, zoveel mogelijk te frustreren en de rechtmatigheid ervan betwisten?

En last but not least, als al dat door mij gevreesde afbreukrisico zich niet voordoet, hoeveel en wat voor soort zaken zullen er dan, na hoeveel jaren voor de rechter komen en wat voor straffen zullen er dan worden opgelegd? Hoeveel schaarse en kostbare rechterlijke capaciteit zal er dan gemoeid zijn met het afhandelen van die zaken? Ik denk zoveel, dat het aantal door de rechter behandelde zaken nog verder zal dalen dan de afgelopen jaren al is gebeurd.

En helemaal ten slotte: wat zal de handhavingsopbrengst zijn van al deze activiteiten in termen van generale – en speciale – preventie, van het schadeloos stellen van slachtoffers en van normbevestiging? Ik heb er geen hoge verwachtingen van en stel daarom de vraag: waarom doen we dit eigenlijk?

Dato Steenhuis
Tot enkele jaren geleden Procureur-Generaal en lid van het College van Procureurs-Generaal Openbaar Ministerie